In Zonnehuis De Hoorn in Marum zitten de bewoners klaar. Een 95-jarige vrouw twijfelde of ze wel zou komen, maar neemt toch plaats. Een ander begint spontaan te dansen en iemand pinkt een traan weg bij de hoge noten. Zodra zangeres Jeltsje Boschma inzet, verandert de kamer: bewoners die vaak nauwelijks reageren, glimlachen en voeten bewegen mee. Al snel klinkt uit volle borst ‘Tulpen uit Amsterdam’.

Met ruim 310.000 mensen met dementie in Nederland, oplopend naar 610.000 in 2050, is de zoektocht naar manieren om contact te houden urgenter dan ooit. Elk uur komen er vijf nieuwe patiënten bij. Eén op de vijf Nederlanders krijgt dementie; bij vrouwen is dat zelfs één op de drie. Tegelijkertijd daalt het aantal mantelzorgers per persoon van 2,6 naar 1,7 in 2040.

Als je bij sommigen zegt: zing het eens, dan kunnen ze het wel

Dick Swaab – Neurobioloog

Muzikale herinneringen blijven

Dementie is geen gewone vergeetachtigheid, maar een hersenziekte waarbij zenuwcellen en verbindingen afsterven. Dit proces, neurodegeneratie genoemd, tast verschillende hersengebieden aan. De klachten verschillen per aangedaan gebied: geheugenproblemen, taalstoornissen, gedragsveranderingen en desoriëntatie zijn veelvoorkomend. Maar het muzikale geheugen blijft opvallend lang behouden.

Neurobioloog Dick Swaab legt in zijn boek uit waarom: ‘Als een zwangere moeder steeds naar diezelfde tv-serie kijkt met diezelfde tune, kunnen baby’s daar vier weken na de geboorte nog op reageren. Het muzikale geheugen ontstaat al heel vroeg; vandaar dat het pas heel laat verdwijnt. Als je bij sommigen zegt: zing het eens, dan kunnen ze het wel.’

De neurowetenschappelijke verklaring

Prof. Marie-José van Tol is hoogleraar Cognitieve Neuropsychiatrie aan het UMCG en onderzoekt de veerkracht van de hersenen. ‘Bij veel mensen met dementie blijft het geheugen voor oude en bekende muziek relatief goed behouden. Dat komt omdat de hersengebieden die daarvoor belangrijk zijn, pas laat in het ziekteproces worden aangetast.’

De kracht van muziek zit volgens Van Tol in de emotionele lading. ‘Ze wekt herinneringen op. Vooral muziek die we prettig vinden en waar we warme herinneringen aan hebben – dus die nostalgie opwekken – laten bepaalde hersengebieden actiever worden: geluid, emoties, alertheid, maar ook beweging. Daarom zie je vaak dat iemand spontaan mee gaat bewegen, gaat glimlachen, of ineens alerter wordt. Soms roept muziek ook verdrietige herinneringen op en dat kan iemand even van slag maken.’

‘Wij hebben ook in onderzoek gezien dat mensen die in hun leven een muziekinstrument hebben gespeeld of een tweede taal hebben geleerd, vaak langer mentaal flexibel blijven.’

Van theorie naar praktijk

Dr. Krista de Wit, senior onderzoeker Music in Context aan de Hanze, ziet muziek als een krachtig middel in de zorg. ‘Er is steeds meer bewijs dat muziek helpt bij stress en angst, maar ook fysieke pijn vermindert.’

Volgens De Wit werkt geen enkele aanpak voor iedereen. ‘Soms is luisteren met een mantelzorger genoeg, soms juist actief samen musiceren in een groep, zingen en bewegen, enzovoort. Er bestaan prachtige initiatieven zoals Embrace NL, Muziek aan Bed en Stichting MiMiC die participatieve sessies aanbieden.’

Ook benadrukt zij het belang van livemuziek. ‘Er zijn steeds meer goed getrainde musici die op een waardevolle manier muzikale bijdragen in de ouderenzorg kunnen én willen leveren. Het persoonlijke contact met een musicus heeft vaak nog meer betekenis dan het beluisteren van een muziekstuk op een cd.’

‘Er moet nog wel meer onderzoek komen, want het werkt niet altijd en niet bij iedereen’, legt Van Tol uit. ‘Maar kwaad kan het zeker niet, zolang iemand het maar prettig vindt. Als je bij je opa of oma in het verzorgingshuis een liedje van vroeger zingt, kan dat een heel mooie manier van contact zijn. Anders dan vragen ‘Hoe was je dag’, wat confronterend kan zijn omdat iemand dat niet meer weet. Muziek brengt je samen terug naar een moment en kan zonder woorden verbondenheid geven.’

‘Het kan personen en hun mantelzorgers helpen om op een andere manier contact te maken dan via de dagelijkse zorg. Bijvoorbeeld individuele afspeellijsten en samen zingen tijdens zorgtaken kunnen het dagelijks leven verrijken. Het hoofddoel is om de persoonlijkheid achter de dementie weer zichtbaar te maken door middel van muziek’, aldus De Wit.

De Noordelijke Zorgzangeres

Naast wetenschap en beleid is er de praktijk van alledag. Zangeres Jeltsje Boschma reist als ‘Noordelijke Zorgzangeres’ langs verzorgingshuizen. In Marum treedt ze maandelijks op, samen met haar vader Durk.

‘Ik merk dat er altijd iets gebeurt zodra ik dichterbij kom, iemand even aanraak en begin te zingen. Zelfs bewoners die in zichzelf gekeerd zijn, maken ineens contact en krijgen een twinkeling in hun ogen.’

Eén moment raakte haar diep: ‘Een man vertelde na afloop dat het lied Daar ruist langs de wolken hem terugbracht naar de oorlog. Hij zei: ‘Ik moet echt bijkomen van die liederen.’ Toen besefte ik hoe intens muziek herinneringen kan losmaken.’

‘Ik vind het een heel mooi iets om te mogen doen. Dat raakt mij ook. Ik ben gelukkig door de jaren heen wel gewend geraakt om mijn eigen emoties te onderdrukken tijdens het zingen, want dat slaat natuurlijk meteen op je stem.’

Favorieten zijn herkenbaar: ‘Tulpen uit Amsterdam, Brandend Zand, De Waterkant. Maar ook The Beatles en ABBA winnen terrein bij de jongere generatie bewoners.’

Het perspectief van de zorg

Lisanne Huizinga, zorgmedewerkster in De Hoorn, ziet dagelijks de impact. ‘De muziek maakt heel veel los: plezier, emoties, herinneringen. Natuurlijk zijn medicijnen en verzorging belangrijk, maar welzijn is net zo cruciaal. Daar helpt muziek bij.’

Ze waardeert de kleine signalen: ‘Een voet die meebeweegt, handen die op de knieën klappen… dat zijn de mooiste momenten. Zelfs bewoners die normaal nauwelijks reageren, glimlachen ineens bij een bekend lied.’

‘Als Durk begint te spelen, wordt iedereen al heel langzaam rustig. En als Jeltsje begint te zingen, dan is het compleet’, aldus Huizinga.

Wat de bewoners ervaren

Bewoners luisteren aandachtig, glimlachen en zingen mee. ‘Ik ben heel blij. Heel mooi. Mooi, mooi, mooi’, zegt een vrouw die zichtbaar opfleurt.

De 95-jarige bewoonster die twijfelde of ze zou komen: ‘Op mijn leeftijd durfde ik eigenlijk niet meer. Maar mijn man speelde altijd muziek. Hij zat in het seniorenorkest van Groningen. Dat mis ik nog. Nu komt alles weer boven. Ik word er geëmotioneerd van.’

Eigenlijk kan ik niet eens dansen, maar het ging vanzelf

Een bewoonster van het verzorgingshuis

Voor een vrouw zonder partner is vooral het samenzijn waardevol: ‘Zingen is altijd leuk. Live muziek is prachtig. We zouden dit vaker moeten doen, gewoon elke week een middag.’ Een ander kan het niet laten om op te staan en te bewegen: ‘Het ritme denk ik, en de stemmen. Eigenlijk kan ik niet eens dansen, maar het ging vanzelf.’

Een 90-jarige nieuwkomer geniet vooral van het initiatief: ‘Heel bijzonder dat ze dit voor ons doen. Ik hoor slecht en kan niet meer goed zingen, maar het vrolijkt me op. Anders zit je maar alleen. Mijn favorieten? Brandend Zand en Tulpen uit Amsterdam, dat is onze jeugd.’

Muziek is geen wondermiddel

Hoe krachtig muziek ook is, het blijft belangrijk om realistisch te blijven. Dick Swaab is daar duidelijk over: ‘Je kunt dementie niet genezen en je kunt het niet voorkomen. Dat lijkt misschien zo omdat mensen opleven bij het horen van muziek, met name die uit de tijd waarin ze adolescent waren. Maar zodra de muziek stopt, is het effect weg.’

‘Je kunt het proces wel uitstellen.’ Dit past bij zijn filosofie ‘use it or lose it’: blijf je hersenen uitdagen en ze blijven langer functioneren.

Juist in een wereld waarin mantelzorgers schaarser worden, kan muziek een sleutelrol spelen

Jeltsje Boschma – Zorgzangeres

Muziek bewijst zich keer op keer als middel om mensen met dementie te bereiken, maar structurele inbedding is lastig. ‘Veel tehuizen hebben beperkte budgetten. Dat maakt regelmatige optredens moeilijk’, zegt Jeltsje Boschma.

Toch pleit ze voor een bredere inzet: ‘Muziek is een essentiële factor in welzijn. Wat wél kan, moet benut worden. Want juist in een wereld waarin mantelzorgers schaarser worden, kan muziek een sleutelrol spelen.’

Noordelijke Zorgzangeres Jeltsje Boschma in het verzorgingshuis in Marum© Emma van Uden/RTV Noord

Als de laatste tonen van Boschma’s optreden wegebben, volgt applaus. Bewoners nemen nog een kopje koffie, voor ze terugkeren naar hun kamers. Voor even waren herinneringen, emoties en verbondenheid tastbaar: dankzij muziek.