Commerciële mondzorgketens nemen op grote schaal de tandheelkundige zorg in Groningse verpleeghuizen over van onafhankelijke, gespecialiseerde tandartsen. Ze verdienen miljoenen aan kwetsbare ouderen, terwijl de kwaliteit van de zorg achteruitgaat.

Groningse tandartsen die jarenlang goede zorg leverden, worden buitenspel gezet. ‘De mondzorg voor ouderen is een melkkoe geworden’, zegt hoogleraar geriatrische tandheelkunde Anita Visser van het UMCG.

Wie op hoge leeftijd niet meer mobiel is, kan niet naar de tandarts. Dus moet de zorg naar hen toe komen. Jarenlang werkten onafhankelijke, gespecialiseerde tandartsen in Groningse verpleeghuizen. Ze kenden hun patiënten, kwamen op vaste tijden en beschikten over de juiste apparatuur en expertise om kwetsbare ouderen te behandelen. 

Nu worden veel van deze tandartsen de deur gewezen. Ze worden vervangen door commerciële mondzorgketens. Deze presenteren zich als betrouwbare partners die continuïteit en kwaliteit bieden, met beloftes als 24 uur per dag beschikbaarheid en een breed netwerk van zorgprofessionals. In werkelijkheid blijkt dat de beloofde kwaliteit vaak niet waargemaakt wordt.

Gestopt zonder overleg
Na tien jaar trouwe dienst bij een zorginstelling in Noord-Groningen werd een plaatselijke tandarts plots bij de manager geroepen. Ze verwachtte een gesprek over een nieuwe tandartskamer, maar kreeg te horen dat de mondzorg werd uitbesteed aan een commerciële keten. De beslissing stond al vast; overleg was er nooit geweest. 

De vrouw wil vanwege haar werk liever anoniem blijven, maar zegt zich overvallen en machteloos te voelen. De tandarts en de mondhygiënisten kregen wel het aanbod om voor de keten te gaan werken, maar bedankten daarvoor. ‘Wij staan niet achter de manier waarop de commerciële zorgketens werken.’

Een schrikbarende werkelijkheid
De mondzorg bij ouderen in verpleeghuizen is vaak zorgwekkend: ontstoken tandvlees, schimmels, etterende wonden. Eén op de tien verpleeghuisbewoners overlijdt aan een longontsteking die samenhangt met tandvleesontsteking, blijkt uit onderzoek van Tandartsorganisatie KNMT.

Maar het belang van goede mondzorg reikt verder dan alleen de tanden. Visser: ‘Een slechte mond heeft gevolgen voor de algemene gezondheid. Iemand met tandvleesontsteking is gevoeliger voor andere ziektes, zoals diabetes, reuma en hart- en vaatziekten.’ KNMT trekt hier al jaren over aan de bel.

Een mondzorgspecialiste vertelt: ‘Demente ouderen met ernstig verwaarloosde gebitten, kunstgebitten die al weken niet uit de mond zijn geweest.’ Een verzorgster geeft toe: ‘Ik was nog liever billen dan dat ik de monden schoonmaak.’ Ook zij willen vanwege het onderwerp liever anoniem blijven.
Ook sociaal is een slecht gebit verwoestend. ‘Soms hoor je dat de kleinkinderen niet meer bij oma op schoot willen, omdat ze haar te erg uit haar mond vinden stinken. Wat ontneem je iemand dan een boel levensgeluk’, aldus Visser.

Zorg op de keukenstoel
Omdat commerciële ketens vaak geen vaste behandelkamer hebben, worden ouderen behandeld op hun eigen kamer of aan de keukentafel.  Visser schetst hoe dat eruitziet: ‘De tandarts zet iemand op een gewone stoel aan de keukentafel en werkt met mobiele apparatuur. Bij een behandeling aan de bovenkaak moet de tandarts knielen en het hoofd van de patiënt ver achterover houden. Door de beperkte houding kan ze nauwelijks in de mond kijken. Na tien minuten houdt de patiënt het niet meer vol en wordt het bed erbij gehaald. De tandarts werkt dan kromgebogen en moet regelmatig stoppen vanwege rugpijn.’

Ze benadrukt: ‘Een tandartskamer met volledige apparatuur is er niet voor niets. Het gaat om optimale zorg en veiligheid.’ Een verdienmodel op kosten van kwetsbare ouderen.

Ketens sluiten contracten met zorginstellingen, waardoor alle bewoners automatisch onder hun zorg vallen. Het verdienmodel speelt hierbij een belangrijke rol. ‘Controles worden opgehoogd; een jaarlijkse controle wordt soms vijf keer uitgevoerd om meer te declareren. Noodzakelijke behandelingen blijven achterwege, omdat herhaalde controles meer opleveren. Zelfs tandenpoetsen – een taak van de zorg – wordt in rekening gebracht, soms voor duizenden euro’s per bewoner per jaar.’

De financiële impact is groot: de kosten in instellingen die met ketens werken vervijfvoudigen regelmatig. ‘Landelijk gaat het inmiddels om vele miljoenen.’

Een tandartsstoel (Foto: Pexels)

Veel reizen, weinig tijd voor zorg
Hoe meer zorginstellingen een keten bedient, hoe meer er verdiend wordt. In de praktijk betekent dat voor de zorgverleners veel reizen en weinig tijd per patiënt.

Visser: ‘Ketens zetten liever goedkope assistenten in dan duurdere tandartsen. Die zijn niet opgeleid voor complexe zorg bij ouderen met dementie, pijngevoeligheid of slikproblemen.’ Daardoor worden serieuze problemen soms te laat opgemerkt.

Visser: ‘Deze goedkope assistenten moeten vaak meerdere locaties op één dag bezoeken, waardoor er weinig tijd overblijft voor daadwerkelijke zorg. Het vele reizen is belastend en zorgt daarom voor een groot personeelsverloop. Ze komen vaak van ver, met een bus en mobiele apparatuur; drie mensen die allemaal betaald moeten worden. Dan wordt het duur.’

Geen ‘Hollywood smile’
De Groningse mondhygiëniste Saskia Westerhoff, die met een kleine praktijk ook aan huis komt, ziet hoe de zorgvraag verandert. ‘Vroeger had iedereen een kunstgebit, maar steeds meer ouderen houden hun eigen gebit. Dat vraagt meer zorg, terwijl zorgmedewerkers het al zo druk hebben.’ Mondzorg raakt dan snel ondergesneeuwd.

‘In de praktijk is iemand na twintig minuten klaar. Maar als ik naar Haren moet, dan ben ik al reistijd kwijt, en dat telt op. En wij willen de kosten juist beperken.’ Westerhoff heeft daarom een andere aanpak dan de mondzorgketens. ‘Wij gaan niet voor cosmetiek of een Hollywood smile. Zij willen gewoon dat hun gebit goed zit en dat ze normaal kunnen eten. Als je ouder wordt, wil je de laatste fase van je leven pijnvrij in. Voor ouderen is dat het belangrijkst.’

Geen vertrouwen onder bewoners
De tandarts die een paar jaar geleden door een verpleeghuis eruit werd gewerkt en zelf een praktijk heeft, hoort van verplegend personeel en familieleden van bewoners veel kritiek. Zo is er niet altijd voldoende kennis over hoe met kwetsbare ouderen moet worden omgegaan: ‘Juist bij deze doelgroep is vertrouwen zo belangrijk. Veel bewoners zien steeds nieuwe gezichten en vrezen soms letterlijk voor de volgende onbekende die hun mond opent.’

Tandarts Nicole Teeuwisse van het Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde zegt dat dit slecht is voor kwetsbare patiënten: ‘Elke keer een andere behandelaar op de kamer werkt niet. Mensen met dementie hebben juist vertrouwen nodig.’

Een tandartsbehandeling (Foto: Pexels)

Ook de timing van bezoeken is problematisch: ‘Ze komen vaak te vroeg, als bewoners nog slapen of nog niet aangekleed zijn.’ Er wordt niet voldoende rekening gehouden met het ritme op de woongroepen.

Een dochter, zelf tandartsassistente, zag het gebit van haar vader binnen een jaar volledig achteruitgaan. ‘Bij binnenkomst had hij al zijn tanden, maar binnen een jaar braken ze stuk voor stuk af.’ Het Centrum voor Bijzondere Tandheelkunde stelde uiteindelijk een ‘verwoest’ gebit vast.

Eigen team werkt beter
ZINN Zorg in Haren werkt niet met een keten maar met een eigen mondzorgteam. ‘Korte lijnen en kwaliteit,’ zegt woordvoerder Marloes Lok. ZINN is bewust nooit met ketens in zee gegaan ook al zijn ze hier vaak voor benaderd: ‘We horen er geen goede verhalen over. Bovendien moet je dan bellen naar een landelijk telefoonnummer elders in het land. Voor ons is het belangrijk dat medewerkers elkaar kennen, bewoners vertrouwen hebben en dat we zeker zijn dat er kwaliteit van zorg is.’

Verpleeghuizen NNCZ, Oosterlengte en Zonnehuisgroep Noord werken ook met een vast team of zijn aangesloten bij een tandarts in Groningen.

Niet alle ketens hetzelfde
Niet alle mondzorgketens gaan hetzelfde te werk. Nienke Roosendaal, regiomanager Eemsdelta van Noorderzorg, geeft aan dat Noorderzorg samenwerkt met de keten Fresh Unieke Mondzorg. ‘Zij verzorgen de tandheelkundige zorg binnen onze locatie. Wij hebben daar tot nu toe geen negatieve ervaringen mee. We hebben korte lijnen met Fresh, ze reageren adequaat en we hebben duidelijke afspraken. Tot nu toe lopen er geen zaken waarvan wij denken dat het niet goed gaat.’

Een oudere vrouw bij de tandarts (Foto: KNMT)

Zorgverzekeraars worstelen
Maar zorgverzekeraars zien dat de kosten sterk stijgen zodra ketens de zorg overnemen. CZ onderzoekt actief dossiers en heeft recent nog geld teruggevorderd vanwege ondoelmatig handelen. Ook DSW en Zilveren Kruis ontvangen signalen van misstanden, maar benadrukken dat controle op individueel niveau arbeidsintensief is.

Wat moet er veranderen?
Volgens Visser en andere experts is de weg vooruit helder: duidelijke richtlijnen voor zinnige mondzorg; lagere tarieven voor laagopgeleide zorgverleners, hogere voor specialisten; verbod op winstbejag, samenwerking met lokale mondzorgprofessionals die de regio kennen en structurele aandacht voor mondzorg binnen zorgteams.

De tandarts vult aan: ‘Bestuurders moeten beseffen hoe belangrijk mondzorg is. Dit pad, uitbesteden aan commerciële ketens, is niet de oplossing.’

Visser waarschuwt voor de bredere implicaties. ‘Zorg ontworpen om snel veel geld te verdienen tast de kern van het Nederlandse zorgstelsel aan. De nadruk ligt dan steeds meer op geld verdienen in plaats van zorg verlenen. Deze commerciële benadering zet de geloofwaardigheid van de tandheelkunde onder druk.’

‘Ik heb het er moeilijk mee gehad’
Het verlies van haar werkplek valt de Groningse tandarts zwaar. ‘Ik ben er heel verdrietig over geweest, boos, het gevoel dat je er geen invloed op hebt.’

Ze mist het werk enorm:’ Deze doelgroep is zó dankbaar.  Dat is gewoon heel mooi om te zien. Je moet heel erg inventief zijn. Het is gewoon heel uitdagend en ontzettend leuk werk.’  Voor haar blijft de hoop dat de situatie verandert. ‘En als de samenwerking met de ketens ooit stopt, dan hoop ik dat ze gewoon weer bij mij terugkomen.’

RTV Noord heeft commerciële mondzorgketens benaderd voor hun kant van het verhaal. De ketens weigeren inhoudelijk te reageren. Keten Fresh Unieke Mondzorg reageerde niet.