Groningse wetenschappers en bedrijven hebben 1,78 miljoen euro ontvangen voor de doorontwikkeling van een nieuwe test voor de vroege opsporing van baarmoederhalskanker. Deze test is sneller, betrouwbaarder én milieuvriendelijker dan de huidige methode. De innovatie, ontwikkeld door het UMCG en het Groningse bedrijf CC Diagnostics, kan jaarlijks duizenden vrouwen behoeden voor een verkeerde uitslag en onnodige stress.

In Nederland krijgen jaarlijks zo’n 800.000 vrouwen een uitnodiging voor het bevolkingsonderzoek naar baarmoederhalskanker, maar slechts de helft van dat aantal laat zich daadwerkelijk testen. Dat baart zorgen.

‘Vroeger deed ongeveer zeventig procent mee, nu is dat nog maar vijftig procent’, vertelt dr. Bea Wisman, universitair docent en onderzoeker gynaecologische oncologie bij het UMCG. ‘Volgens de Wereldgezondheidsorganisatie is minimaal zeventig procent van de deelnemers nodig om baarmoederhalskanker uiteindelijk zeldzaam te maken.’

De redenen waarom vrouwen wegblijven verschillen. Een bezoek aan de huisarts kan als ongemakkelijk of pijnlijk worden ervaren, sommigen hebben weinig tijd of vertrouwen de test niet. Ook taalproblemen en kosten, zoals het eigen risico, spelen mee.

Waarom testen vanaf 30 jaar?
Nederlandse vrouwen worden vanaf hun dertigste elke vijf jaar uitgenodigd voor een test. Dat heeft alles te maken met het humaan papillomavirus (HPV), de belangrijkste veroorzaker van baarmoederhalskanker.

‘Vrijwel iedereen die seksueel actief is, komt ooit in aanraking met HPV’, legt onderzoeker prof. dr. Ed Schuuring (UMCG) uit. ‘Bij meer dan negentig procent van de vrouwen ruimt het immuunsysteem het virus vanzelf op. Pas na je dertigste weten we dat een blijvende infectie een verhoogd risico geeft op kanker.’

Het duurt meestal vijf tot twintig jaar voordat een HPV-infectie kan uitgroeien tot kanker. Daarom is regelmatige screening zo belangrijk. ‘Als we bij een test iets missen, is de kans groot dat we het vijf jaar later alsnog ontdekken’, zegt Wisman. ‘Maar dan moet je wel blijven meedoen.’

Van huisarts naar thuistest
Om de drempel te verlagen, krijgen vrouwen sinds 2023 automatisch een zelfafnameset thuisgestuurd. Daarmee kunnen ze zelf, op een moment dat het hen uitkomt, een test doen.

Dat heeft effect: in het eerste jaar gebruikte zeven procent van de vrouwen de thuistest, inmiddels is dat 44 procent. Toch blijft de groep die zich helemaal niet laat testen grotendeels buiten beeld. ‘Het zijn vooral vrouwen die eerst naar de huisarts gingen, die nu overstappen op de thuistest’, zegt Schuuring.

Test in twee stappen
De screening bestaat nu uit twee stappen. Eerst wordt getest of iemand HPV heeft, via een uitstrijkje bij de huisarts of een thuistest. Is die test positief, dan volgt een tweede onderzoek: een patholoog bekijkt onder de microscoop of er afwijkende cellen zijn. Deze vervolgtest heet cytologie of de Pap-test.

De onderzoekers van het UMCG: Ed Schuuring en Bea Wisman (Eigen foto)

Juist die tweede stap is problematisch. Er zijn veel foutieve uitslagen. ‘De test mist vijftien tot twintig procent van de ernstige afwijkingen’, zegt Wisman. ‘Dat betekent dat bij bijna een vijfde van de vrouwen met een voorstadium van kanker of de kanker zelf het probleem niet wordt gezien.’ Bovendien leidt de test bij vijftien procent van de deelnemers tot een doorverwijzing naar de gynaecoloog, terwijl er in de praktijk geen sprake van een afwijking is.

En daar komt nog iets bij: vrouwen die thuis testen én HPV-positief zijn, moeten alsnog naar de huisarts voor die cytologische vervolgtest. ‘Gemiddeld wachten ze daar vijf tot tien maanden mee’, weet Wisman. ‘Tien procent komt zelfs helemaal niet. Dat is juist een risicogroep waarin kanker kan ontstaan.’

De nieuwe test: alles in één keer
Bij de nieuwe test waar het UMCG al twintig jaar aan werkt, wordt het fundamenteel anders aangepakt. In plaats van cellen onder de microscoop te bekijken, analyseert de test het dna – het erfelijk materiaal uit de cellen – in het uitstrijkje. ‘Je kunt het zien als een vingerafdruk’, legt Schuuring uit. ‘Bij ziekte zien we specifieke veranderingen in het dna.’

De onderzoekers volgden duizenden vrouwen uit het bevolkingsonderzoek en bewaarden de uitstrijkjes voor hun wetenschappelijk onderzoek. Zo konden ze achteraf precies zien wie later kanker kreeg en wie niet. ‘We ontdekten een setje van drie dna-kenmerken die alleen voorkomen bij vrouwen met ernstige voorstadia of kanker’, zegt Schuuring.

Het grote voordeel: deze dna-test kan direct na de HPV-test worden uitgevoerd, op hetzelfde uitstrijkje. ‘Je hoeft dus niet twee keer getest te worden’, zegt Wisman. ‘Geen extra bezoek aan de huisarts en geen maandenlange onzekerheid.’

Deze nieuwe dna-test is minstens zo betrouwbaar als de huidige cytologische vervolgtest, maar zonder subjectieve beoordeling. ‘Er hoeft geen patholoog meer te kijken en te interpreteren’, zegt Schuuring. ‘De uitslag is helder. Ons onderzoek heeft laten zien dat deze test ook uitstekend werkt op materiaal uit thuistests.’

Van studentenproject naar internationaal bedrijf
Het idee kreeg onverwacht een vervolg dankzij studenten van de RUG. Tijdens een cursus maakten zij een bedrijfsplan rond de ontdekking van Wisman en Schuuring. Zo ontstond CC Diagnostics. ‘Het begon als een schoolproject’, vertelt oprichter Nutte van Belzen (32). ‘Maar we zagen al snel: dit kan duizenden vrouwen helpen.’

Van Belzen stopte als arts in het ziekenhuis om zich volledig op het bedrijf te richten. Ook persoonlijk raakte het onderwerp hem. ‘Mijn vrouw kreeg ooit een afwijkende uitslag. Er volgden weken van stress en onderzoeken, waarna bleek dat er niets aan de hand was. Toen besefte ik pas echt hoeveel impact fout-positieve uitslagen hebben.’

Het team van CC Diagnostics, met links Nutte van Belzen

De samenwerking tussen wetenschap en het bedrijfsleven is cruciaal. ‘Wij kunnen ontdekkingen doen’, zegt Schuuring, ‘maar om een test wereldwijd beschikbaar te maken, heb je een bedrijf nodig.’

Sneller én milieuvriendelijker
De eerste versie van de test, Methica, wordt al getest in buitenlandse laboratoria. Met de nieuwe subsidie werken het UMCG en CC Diagnostics samen met een Deens (Pentabase) en een Gronings bedrijf (IQ Products) aan een verbeterde versie.

‘Tot nu toe moesten we het dna eerst chemisch behandelen voor we de dna-test konden uitvoeren, wat slechter is voor het milieu’, legt Wisman uit. ‘In de nieuwe methode kunnen we deze chemische behandeling weglaten.’

Dat scheelt enorm. ‘Wereldwijd worden miljoenen van dergelijke tests gedaan’, zegt Schuuring. ‘Minder chemicaliën en minder plastic betekent een veel lagere milieubelasting.’ De nieuwe test is bovendien sneller. ‘Laboratoria kunnen meer monsters verwerken en maken minder handelingen’, zegt Van Belzen. ‘Dat verkleint ook de kans op fouten.’

De introductie start in de Verenigde Staten en Engeland, waar de regelgeving sneller is. Daarna volgt Nederland.

Ook inzetbaar bij andere vormen van kanker
Deze nieuwe technologie is breder toepasbaar. ‘Bij hersentumoren gebruiken we deze dna-analyse al om behandelingen te bepalen’, zegt Schuuring. Ook bij onder meer darm-, long- en andere gynaecologische kankers wordt de methode getest.

‘Het mooie is dat deze tests altijd uitgaan van dna, dus kun je het niet alleen inzetten op uitstrijkjes, maar ook tumorweefsel, urine, speeksel en ga zo maar door’, vult Schuuring aan. ‘Als je het dna eenmaal hebt, kun je er veel verschillende testen op doen, ook via thuistests.’

Oproep: blijf meedoen
Hoe goed de technologie ook is: zonder deelname heeft screening weinig effect. ‘We hopen dat iedere vrouw die dit leest denkt: ik moet me echt laten testen’, zegt Wisman. ‘Alleen samen kunnen we baarmoederhalskanker zeldzaam maken.’

Van Belzen vat het simpel samen: ‘Vijf minuten testen, vijf jaar rust. De kans is groot dat je HPV-negatief bent. En als er wel iets is, wil je dat zo vroeg mogelijk weten.’

Voor wie de stap naar de huisarts te groot vindt, is er de zelfafnameset. ‘Die krijg je automatisch thuis’, benadrukt Wisman. ‘En straks hoef je met de nieuwe test niet meer twee keer getest te worden. Alles gebeurt in één keer: veilig, betrouwbaar en op je eigen moment.’